Πώς αυστηρά νομικά συστήματα μπορούν να παράγουν αδικία χωρίς να παραβιάζουν τον νόμο
1. Ο σκοπός του οικογενειακού δικαίου
Το οικογενειακό δίκαιο υπάρχει για να προστατεύει τα παιδιά, τις σχέσεις φροντίδας και τη σταθερότητα της οικογενειακής ζωής.
Περισσότερο από κάθε άλλο κλάδο δικαίου, οφείλει να είναι ανθρώπινο, ευέλικτο και κοντά στην πραγματικότητα.
Ωστόσο, πολλές οικογένειες βιώνουν το αντίθετο:
οι αποφάσεις είναι νόμιμες, οι διαδικασίες τηρούνται, αλλά το αποτέλεσμα βιώνεται ως βαθιά άδικο.
Αυτό δεν είναι αντίφαση.
Είναι δομικό πρόβλημα.
2. Το παράδοξο των αυστηρών νομικών συστημάτων
Σε ιδιαίτερα τυποποιημένα και αυστηρά συστήματα – όπως αυτό της Germany – το οικογενειακό δίκαιο συχνά λειτουργεί απομονωμένα.
Τα δικαστήρια επικεντρώνονται:
- στον φάκελο που έχουν ενώπιόν τους,
- στη χρονική στιγμή της απόφασης,
- αποκλειστικά στο δικό τους νομικό πεδίο.
Συνήθως δεν μπορούν να συνεκτιμήσουν τις παράπλευρες συνέπειες:
- διοικητικές επιπτώσεις,
- ζητήματα νομικού καθεστώτος ή διαμονής,
- μακροπρόθεσμες κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες.
Κάθε αρχή ενεργεί σύννομα.
Η οικογένεια όμως ζημιώνεται.
3. Η νομική πολυπλοκότητα των σύγχρονων οικογενειών
Οι σημερινές οικογένειες σπάνια είναι «απλές»:
- γονείς και παιδιά μπορεί να έχουν γεννηθεί σε διαφορετικές χώρες,
- το νομικό καθεστώς εξαρτάται από διοικητικές αποφάσεις,
- η πραγματική φροντίδα δεν ταυτίζεται πάντα με τα τυπικά δικαιώματα.
Το οικογενειακό δίκαιο, όμως, σχεδιάστηκε κυρίως για στατικές οικογένειες σε κλειστά συστήματα.
Όταν η πραγματικότητα ξεπερνά αυτό το μοντέλο, το δίκαιο δεν προσαρμόζεται – κατακερματίζεται.
4. Πώς παράγεται αδικία χωρίς παρανομία
Ένα συνηθισμένο μοτίβο είναι το εξής:
- το οικογενειακό δικαστήριο εκδίδει προσεκτική και νόμιμη απόφαση,
- οι διοικητικές αρχές εφαρμόζουν σωστά τους κανόνες τους,
- οι κοινωνικές υπηρεσίες τηρούν αυστηρά τα κριτήρια.
Κανείς δεν παρανομεί.
Ωστόσο, το συνολικό αποτέλεσμα οδηγεί σε:
- ανασφάλεια για τα παιδιά,
- αδυναμία μακροπρόθεσμου προγραμματισμού ζωής,
- πλήρη ευθύνη χωρίς αντίστοιχη νομική δυνατότητα δράσης.
Εφόσον καμία μεμονωμένη πράξη δεν είναι παράνομη, δεν υπάρχει αποτελεσματικό ένδικο μέσο.
5. Γιατί οι μονογονεϊκές οικογένειες πλήττονται περισσότερο
Οι μονογονείς συχνά μετατρέπονται στο σημείο σύγκλισης όλων των θεσμικών κενών.
Αυτοί:
- αναλαμβάνουν την καθημερινή ευθύνη,
- συντονίζουν πολλαπλές αρχές,
- απορροφούν καθυστερήσεις, αντιφάσεις και σιωπές του συστήματος.
Όταν τα συστήματα δεν επικοινωνούν μεταξύ τους, το βάρος δεν εξαφανίζεται.
Μεταφέρεται – στον γονέα και τελικά στο παιδί.
6. Δεν πρόκειται για επίρριψη ευθυνών στους δικαστές
Οι δικαστές ενεργούν εντός του νομικού πλαισίου που τους παρέχεται.
Το ίδιο και οι διοικητικές αρχές.
Το πρόβλημα δεν είναι η κακή πίστη ή η ανικανότητα.
Είναι η αρχιτεκτονική του δικαίου.
Ένα σύστημα που δεν μπορεί να δει τη συνολική εικόνα μιας οικογένειας, θα παράγει αναπόφευκτα αποφάσεις τυπικά ορθές αλλά ουσιαστικά επιζήμιες.
7. Μια προοπτική για το μέλλον
Το οικογενειακό δίκαιο πρέπει να εξελίσσεται μαζί με την κοινωνία.
Αυτό σημαίνει:
- καλύτερη διασύνδεση των νομικών κλάδων,
- μεγαλύτερο χώρο για επιείκεια και αναλογικότητα,
- μηχανισμούς αντιμετώπισης εξαιρετικών περιπτώσεων.
Η δικαιοσύνη δεν εξαντλείται στην τήρηση κανόνων.
Απαιτεί οι κανόνες να συνεχίζουν να υπηρετούν τους ανθρώπους για τους οποίους θεσπίστηκαν.
Περαιτέρω πλαίσιο / Έρευνα
Το παρόν άρθρο εντάσσεται σε έναν ευρύτερο προβληματισμό για τα δομικά κενά των σύγχρονων νομικών συστημάτων, ιδίως στα σημεία όπου το οικογενειακό δίκαιο τέμνεται με το διοικητικό και το κοινωνικό δίκαιο.
Σχετική συγκριτική έρευνα και ανάλυση διατίθεται στο:
Law-Clinic.eu – ερευνητική πρωτοβουλία για εξαιρετικές υποθέσεις, νομικό κατακερματισμό και θεσμικές απαντήσεις.